Soorten merken

Men denkt doorgaans dat het merkenrecht beperkt is tot de bescherming van een logo, een woord of een combinatie daarvan. Hoewel beeldmerken en woordmerken het vaakst voorkomen, bestaan er echter nog vele andere types merken.

Het onderscheid tussen de verschillende soorten merken is door de jaren heen gegroeid en hangt nauw samen met de vereiste van het onderscheidend vermogen. Opdat het door u beoogd teken in aanmerking kan komen voor merkinschrijving, moet dit 'teken' daarom minstens grafisch worden voorgesteld.

Het ligt voor de hand dat een woord of logo deze vereiste van grafische voorstelling vervullen. Maar hoe zit dat met een kleur, een geluid of zelfs een geur die men als merk wenst te registreren? 

En als een grafische voorstelling vereist is, kan dan ook een bewegend beeld als merk geregistreerd worden? En wat met de originele inrichting van mijn winkel, kan die ook een merkinschrijving genieten?

Rekening houdend met de vereiste van grafische voorstelling, onderscheidt men de volgende soorten merken (dit onderscheid is echter niet limitatief en zou nog kunnen evolueren in functie van de ontwikkeling van nieuwe technieken):

Woordmerken

Woordmerken komen het vaakst voor. Denk maar aan 'Apple', 'Coca-Cola', 'Samsung' etc. Ze zijn zeer nuttig bij het voeren van promotie (men kan ze immers uitspreken) en bovendien hoeft men geen grafisch talent te zijn om er één te ontwikkelen.

Ook woordmerken bestaan in verschillende soorten. Zo zijn er onder meer:

  • de gebruikelijke woorden of woord-combinaties ('Apple', 'Canon', 'Red Bull');
  • de fictieve woorden of woordcombinaties ('Fanta', 'Minute Maid');
  • de combinatie van letters en/of cijfers ('BMW', '1664', 'Q8');
  • de registratie als merk van een domeinnaam ('Budweiser.com'); en zelfs
  • slogans ('Opel. Wir Leben Autos', 'Vorsprung durch Technik', 'I'm loving it')

Wenst u een woordmerk te registreren, besteedt dan zeker bijzondere aandacht aan de vereiste van het onderscheidend vermogen. Meer als bij andere merkvormen, bestaat bij woordmerken immers het risico dat deze als 'beschrijvend' worden beschouwd voor de waren en diensten waarvoor u een registratie beoogt. Is dit het geval, dan zal de registratie geweigerd worden.

Het merkenrecht laat immers niet toe dat een individu of onderneming een exclusief recht zou verkrijgen op een woord of woordcombinatie die in het normale taalgebruik dienen voor de aanduiding van een bepaald product of dienst of één van de essentiële eigenschappen daarvan. U kan dus bijvoorbeeld niet het woord 'stoel' registreren voor uw meubelzaak omdat dit zou betekenen dat uw concurrenten deze term niet langer mogen gebruiken, hoewel zij daar op basis van het algemeen taalgebruik alle recht toe hebben.

Bent u op zoek naar een geschikt woordmerk, dan strekt het tot aanbeveling om een zo abstract mogelijke term te bedenken. Het merk 'Apple' vormt in dat opzicht een mooi voorbeeld: het is zeer geschikt als onderscheidingsteken voor informatica-apparatuur, maar kan niet dienen als merk voor de benaming van een nieuw ras van appelen.
 

Beeldmerken

Of u nu inkopen doet in de supermarkt, in de stad kuiert of surft op het internet, beeldmerken zijn alom tegenwoordig en behoren naast de woordmerken tot de meest geregistreerde merkvormen. Dagelijks neemt u er tientallen van waar.

Een sterk beeldmerk laat als geen ander toe om de producten van een onderneming te herkennen. Denk maar aan de gestileerde appel van 'Apple', het teken van 'Nike' of de schelp van 'Shell'.   

Een beeldmerk kan uitsluitend bestaan uit een afbeelding, maar wordt vaak ook gecombineerd met een woord. Men spreekt dan van complexe merken die bestaan uit een beeld- en een woordelement. Zo wordt de gele 'M' van restaurantketen Mc Donald's vaak gecombineerd met de slogan 'I'm loving it'.

Het grafisch aspect van het beeldmerk kan ook louter voortvloeien uit het woordelement. Bijvoorbeeld omdat dit in een bijzonder lettertype is geschreven of wanneer gebruik wordt gemaakt van verschillende kleuren. De merken 'Google' of 'Coca-Cola' vormen daarvan een mooi voorbeeld.

Ook voor beeldmerken geldt dat zij niet louter beschrijvend mogen zijn voor de producten of diensten waarvoor men ze wenst te registreren. De vuistregel is ook hier: hoe abstracter het merk, hoe sterker het onderscheidend vermogen.

Deze abstractie kan voortvloeien uit de afwezigheid van een verband tussen het beeld en de producten of diensten waarvoor men het beeld wenst te registreren, maar kan evengoed het gevolg zijn van het abstract karakter van de afbeelding.

Zo zal de foto van een tomaat niet kunnen dienen als merk voor een bedrijf dat tomatensaus produceert, terwijl een abstracte schets daar wel toe kan geschikt zijn. 
 

Vormmerken

Een veel minder voor de hand liggende merkvorm dan een woord- of beeldmerk. En toch komen ook vormmerken relatief vaak voor. Een vormmerk kan bestaan uit de vorm van het product of de verpakking ervan.

Zo bestaan er tal van producten waarvan de vorm zeer typerend is en die u toelaat een verband te leggen met de kenmerken van het product. De vorm van een frisdrank- of parfumflesje, van een chocoladereep of de conische vorm van de 'Bugles chips' zijn typische voorbeelden van vormmerken.

Naast de gebruikelijke merkenrechtelijke beperkingen, gelden er wettelijke restricties die eigen zijn voor vormmerken. Zo mag de vorm:

  • niet bepaald zijn door de aard van het product
  • niet bepaald zijn door de technische uitkomst van het product
  • geen wezenlijke waarde geven aan het product
     

Kleurmerken

Kleuren spelen een belangrijke rol in het merkenrecht. Ze vormen immers het middel bij uitstek om net uw product te doen opvallen binnen het aangeboden gamma.

Zo bestaat het figuratief element van beeldmerken vaak ook uit één of meerdere kleuren. Deze kleuren zijn dan een onderdeel van het gehele beeldmerk en worden ook zo vermeld op de merkinschrijving, maar men spreekt nog niet van een kleurmerk.

Van een kleurmerk is er maar sprake wanneer een loutere kleur of combinatie van kleuren wordt gebruikt ter onderscheiding van producten. U kan dus opteren voor de loutere registratie van een kleur als merk, al ligt dit niet voor de hand.

De registratie van een kleurmerk veronderstelt een concrete en duurzame omschrijving van de gedeponeerde kleur. Het volstaat dus niet om slechts een 'kleurstaal' in te dienen, bijvoorbeeld in de vorm van een foto. U opteert het best voor een omschrijving van de kleur op grond van een internationaal erkend coderingssysteem zoals het RAL (ReichsAusschuss für Lieferbedingungen).

De blauwe kleur van de 'Campingaz' producten of de oranje kleur van het champagnemerk 'Veuve-Cliquot' zijn bekende voorbeelden van kleurmerken.
 

Klankmerken

Een wel heel bijzondere merkvorm, waarvan men lang heeft aangenomen dat geen registratie mogelijk is omdat een klank immers visueel niet kan worden waargenomen.

Een klank kan immers wel dienen om een product of dienst te onderscheiden, maar hoe stelt men deze grafisch voor ? En hoe wordt de klank verbonden aan het product of dienst die het moet onderscheiden?

De knoop werd doorgehakt met het belangrijk maar minstens even bijzonder arrest 'Shield Mark' van het Europees Hof van Justitie in 2003. Shield Mark had verschillende merkinschrijvingen waaronder één waarin de eerste negen noten van Für Elise werden vermeld en een ander merk die de onomatopee 'Kukelekuuuuu' bevatte. De jingle van Für Elise werd onder meer gebruikt voor reclame op de radio, terwijl het gekraai van de haan werd afgespeeld telkens een door Shield Mark ontwikkelde software werd opgestart.

Geconfronteerd met een concurrent die dezelfde klanken gebruikte voor de door haar aangeboden diensten, startte Shield Mark een Procedure waarin uiteindelijk enkele prejudiciële vragen werden gesteld aan het Europees Hof van Justitie.

Op de vraag of het merkenrecht ook voorziet in de bescherming van klanken, antwoordde het Hof positief. De twijfel omtrent de mogelijkheid tot registratie van een klankmerk, was daarmee weggewerkt.

Rest natuurlijk de vraag hoe het klankmerk dan grafisch moet worden voorgesteld? Volstaat de neerlegging van een digitale drager waarop het geluid is vastgelegd of moet de klank effectief worden voorgesteld door gebruik te maken van de voorstellingswijzen eigen aan de muziekleer?

Er bestaat daarover geen duidelijkheid en de aanpak van de verschillende merkenbureaus over wat wel en niet wordt aanvaard verschilt. Wel aanvaardt men een voorstelling door middel van een notenbalk met sleutel, noten, maten, etc. als voldoende om te registreren, maar natuurlijk kan niet elke klank op die wijze worden voorgesteld.
 

Geurmerken

Is het mogelijk dat een loutere geur de consument toelaat om de producten of diensten van een bepaalde onderneming te onderscheiden? Zonder enige twijfel!

Maar in tegenstelling tot een woord of beeld is een geur visueel niet waarneembaar. Hoe kan zo'n geur dan grafisch worden voorgesteld? Om een geurmerk grafisch voor te stellen zou men een monster kunnen indienen (bijvoorbeeld een staaltje in de vorm van een parfum) of trachten het te omschrijven door middel van een chemische formule.

Maar een monster laat derden niet toe om op eenvoudige wijze kennis te nemen van de inschrijving en bovendien bestaat het risico dat de geur na verloop van tijd wijzigt of zelfs helemaal verdwijnt.

U merkt dat het niet voor de hand ligt om een geur als merk te registreren.

In haar arrest Sieckmann van 12 december 2002 nam het Europees Hof van Justitie een duidelijk standpunt in: noch een scheikundige formule, noch een beschrijving met woorden, noch het depot van een geurmonster noch een combinatie daarvan voldoet aan de vereisten van grafische voorstelling.

Hoewel de mogelijkheid tot registratie van een niet-waarneembaar teken zoals een geur dus niet wordt uitgesloten, ligt de verwezenlijking daarvan helemaal niet voor de hand.

Het zal u dan ook niet verbazen dat geurmerken niet voorkomen in de merkenregisters.

Gelet op de recente ontwikkelingen in de Europese Wetgeving zou daar wel eens verandering in kunnen komen. De vereiste van vatbaarheid voor grafische voorstelling wordt voortaan immers geschrapt uit de definitie van een EU-merk.
 

Smaakmerken

Net als bij geurmerken, klankmerken en tastmerken stelt zich ook bij smaakmerken vandaag nog het probleem van de grafische voorstelling. Hoewel niet voor de hand liggend, leent een smaak zich wel om een product te onderscheiden, maar hoe kan een smaak worden gedefinieerd zodat ze het voorwerp kan uitmaken van een merkregistratie?

Men zou kunnen denken aan een depot van een aroma, maar dit ligt niet voor de hand, en wel om dezelfde redenen als de uitsluiting van een geurmonster ter beschrijving van een geurmerk: derden kunnen niet op eenvoudige wijze kennis nemen van de merkinschrijving en de kans bestaat dat het aroma na verloop van tijd wijzigt of zelfs verdwijnt. 

Er bestaat tot op vandaag dan ook geen geldige inschrijving van een geurmerk.

Gelet op de recente ontwikkelingen in de Europese Wetgeving zou daar wel eens verandering in kunnen komen. De vereiste van vatbaarheid voor grafische voorstelling wordt voortaan immers geschrapt uit de definitie van een EU-merk.
 

Tastmerken

De inschrijving van een tastmerk zou betekenen dat het product waarop dit is aangebracht louter op basis van het 'aanvoelen' ervan kan worden onderscheiden van de producten van andere ondernemingen.

Hoewel ook het tastmerk een atypische merkvorm betreft, liggen de mogelijkheden tot een geldige registratie toch iets ruimer dan dit het geval is voor bijvoorbeeld een geur- of smaakmerk.

Er bestaat op heden echter nog geen inschrijving van een tastmerk.